Inheemse planten zijn plantsoorten die al lange tijd in een gebied groeien/thuis horen. Doorgaans wordt met lange tijd langer dan 500 jaar bedoeld. Heem betekent overigens huis (Engels: home). Onze “zomereik” is hier een inheemse plant, maar voor de Verenigde Staten is deze uitheems. Voor de Amerikaanse eik geldt het omgekeerde.
Sinds de laatste ijstijd zo’n 12.000 jaar geleden, zijn er steeds nieuwe plantensoorten in Nederland beland. Nu is het zo dat des te langer een plantensoort in een gebied voorkomt, des te meer diersoorten ontdekken hoe ze deze plant kunnen gebruiken. Zo ontdekten eikengalwespjes dat ze hun eitje in een blad van de zomereik kunnen stoppen en dat de larve dan in een veilige gal van de eik kan opgroeien, de rupsen van de eikenpagevlinder ontdekten eikenbladeren als voedsel, het vliegend hert (kever) eet als larve dood eikenhout en sommige paddenstoelen groeien alleen bij eiken. De zomereik heeft in de loop van zijn geschiedenis in Nederland relaties opgebouwd met alleen al qua insecten 450 soorten, terwijl de pas veel recenter in Nederland groeiende Amerikaanse eik pas 13 insectenrelaties heeft. Wanneer je een inheemse zomereik kapt, gaat niet alleen deze eik verloren, maar ook veel dieren die daar op dat moment in- opleven. Ook ondergronds is er bij de wortels een uniek milieu van specifieke schimmels, bacteriën en allerlei kleine beestjes. Een mini-ecosysteem gaat verloren. Alleen al in de katjes van de inheemse berk zijn 20 soorten insecten ontdekt, ieder met een andere rol!!
In groot contrast daarmee staan de exotische/uitheemse planten. Deze hebben nog nauwelijks relaties met andere organismen in de natuur en worden niet of nauwelijks gegeten of geparasiteerd. “JA MAAR, ik zie allemaal bijtjes en vlinders op mijn uitheemse bloemen! ” Zeker, maar de nectar hoeft voor sommige insecten niet van een specifieke soort/kwaliteit te zijn, maar veel anderen zijn kieskeuriger en ook voor hun larven (rups) is vaak een specifiek inheemse plantensoort nodig om hun levencyclus rond te maken. Zonder de brandnetel geen Dagpauwoog, Atalanta, Gehakkelde aurelia, Kleine Vos, want de rupsen daarvan eten alleen brandnetel. Zo zijn er heel veel specifieke inheemse plant-dierrelaties.
Als uitheemse planten ook nog opgewassen zijn tegen het Nederlandse klimaat dan gaat de uitbreiding zeer snel. Dit zijn de zogenaamde invasieve exoten. Invasieve exoten brengen de Nederlandse natuur zeer veel schade toe en kosten de maatschappij tientallen miljoenen euro’s per jaar ivm de bestrijding. Bijna alle invasieve plantensoorten zijn afkomstig uit tuinen, vijvers en aquaria! Een voorbeeld is de Japanse duizendknoop die begin 19e eeuw naar Nederland werd gebracht en als tuinplant aangeplant is vanwege haar schoonheid. Het wachten is op een dier/ schimmel / virus die de Japanse duizendknoop als voedsel ontdekt om te zorgen dat de plant niet gaat overheersen. Hoe meer soorten organismen er in Nederland leven hoe sneller er een soort/individu is die de Japanse duizendknoop als voedsel ontdekt en deze valt dan met de neus in de boter en kan zich goed gaan voortplanten en zorgt voor evenwicht in het ecosysteem. Van te voren is niet te zeggen of een uitheemse tuinplant een probleem gaat vormen in de Nederlandse natuur! Ook niet als de plant op plek A zich “gedraagt”. Nederland kent allerlei soorten milieu’s met bijbehorende unieke flora en fauna.
Voorbeeld van hoe ingewikkeld en boeiend relaties kunnen worden in een natuurlijk systeem wat al lange tijd bestaat:
- het pimpernelblauwtjevlindertje legt haar eitjes specifiek op de pimpernelplant, waarvan de rups de bloemen opeet. Als de bloemen op zijn, laat de rups zich vallen en trekt de aandacht van Zwarte wegmieren. Door zoetstof uit te scheiden en een geur van de mierenkoningin, nemen de mieren de rups mee naar het nest. De rups leeft daar dan verder van mierenlarven en verpopt zich uiteindelijk ’s nachts als de mieren inactief zijn.
Foto’s: soorten aangetroffen in mijn tuin die voor hun levenscyclus van inheemse planten afhankelijk zijn
De putter is een wintergast die afkomt op zaden van kaardebol, els etc. en zal je niet tegenkomen op de (uitheemse) hortensia of laurierkers. Foto’s: Adri de Groot www.vogeldagboek.nl
Conclusie:
- Heemplanten zijn onmisbaar voor het voortbestaan van specifieke insectensoorten;
- Heemplanten zorgen met de daarbij behorende insecten voor een boeiende, verrassende tuinbeleving;
- Exotische planten vormen een groot risico de inheemse planten te verdringen in aantal en kunnen er zelfs voor zorgen dat een soort (met al het dierlijk leven wat daarvan afhankelijk is) al dan niet plaatselijk verdwijnt. Bijna alle invasieve planten zijn ooit in Nederland gekomen als tuin/vijver/aquariumplant.
Verdere verdieping:
– Plantensoorten kunnen wel inheems zijn voor Nederland, maar dat betekent niet dat ze ook in alle Nederlandse regio’s thuishoren en voorkomen. Een soort kan regionaal inheems zijn, dus probeer in je tuin aan te haken met planten uit de natuur in je omgeving.
– Belangrijk voor de verspreiding van soorten is het NNN, Natuur Netwerk Nederland (natuurgebieden verbonden door verbindingswegen) en ook de tuin als “stapsteen” . Een populatie vlinders van het pimpernelblauwtje in Limburg, is niet bij machte om van daaruit in 1x naar een terrein met pimpernel in Groningen te vliegen. Om er voor te zorgen dat ze in Groningen kunnen komen zijn pimpernelpopulaties op de route nodig. Kijk bij de aanplant van tuinplanten dus vooral naar zeldzame soorten in jouw regio. Bedenk daarbij dat een diersoort vaak meer dan een enkele waardplant nodig heeft om van te leven: kwantiteit is ook van belang.
– Biodiversiteit binnen een soort. een Nederlandse lijsterbesboom heeft van oudsher een ander DNA dan een lijsterbes uit Oost-Europa (sterker nog het DNA van de lijsterbessen in Limburg wijkt weer af van de Groningse lijsterbessen en die zijn onderling ook weer uniek. Net mensen ;-)). Omdat er in Oost-Europa goedkoper gekweekt kan worden, koop je in het groencentrum bijna altijd een boom daar vandaan. Deze bomen zijn minder aangepast aan het Nederlandse klimaat, maar kunnen daarbij ook heel goed verschillen in de waarde die ze hebben voor de Nederlandse insecten! Gelukkig dat er onder meer door de Cruydthoeck aan gewerkt wordt planten met inheems dna beschikbaar te stellen. Een andere mogelijkheid is zelf zaad of zaailingen uit de omgeving te halen en op te kweken. Doe dit alleen als er grote aantallen van een soort zijn, een gebied op de schop gaat, je met beleid en respect te werk gaat.
– Uitheemse soorten wel in de bebouwde kom? Uitheemse planten zijn vaak erg aanlokkelijk vanwege hun grote opvallende bloemen etc. Om stadsmensen te verleiden toch in ieder geval wat groen aan te planten, wordt wel gezegd dat de aanplant van uitheemse planten verdedigbaar is, omdat ze zich niet zouden verspreiden naar de natuur (en daar dan een probleem kunnen vormen). Planten kunnen zich echter op allerlei manieren verplaatsen en de afstand van binnenstad naar omgeving is vrij makkelijk te overbruggen, zeker als je het de nodige jaren geeft.
– Het belang van biodiversiteit: Hoe erg is het als een klein zeldzaam inheems plantje verdwijnt? het ecosysteem zal er niet direct instabiel door worden, maar de soort die in 100duizenden tot zeer vele miljoenen jaren geëvolueerd is kan voor de mens zeer waardevolle bijzondere eigenschappen bevatten. Zie de volgende Tuintip economische waarde plant- en diersoorten . Met het uitsterven van de soort kunnen ook meegeevolueerde insecten -die een 1 op 1 relatie hebben- uitsterven. Soorten die nu een bijrol in een ecosysteem spelen kunnen dat wel worden wanneer een soort die een sleutelrol speelt wegvalt als gevolg van virus, klimaatverandering etc.